Татарстан Республикасы Дәүләт Советы сессиясендә Икътисад министры Мидхәт Шаһиәхмәтов чыгышы

Хөрмәтле Фәрит Хәй­рул­лович!
Хөрмәтле депутатлар!
Чакырылган кунаклар! 
Сезнең карауга 2014-2016 елларга урта сроклы чорга республиканың социаль-үсеш фаразы тәкъдим ителә.
Фаразны эшләү кысаларында республика министрлыклары, ведомстволары, муниципаль берәмлекләре һәм пред­приятиеләре белән зур эш башкарылды. Фараз күрсәткеч­ләре зона киңәшмәләрендә, Дәүләт Советы комитетлары утырышларында, парламент тыңлау­ларында тикшерелде. 
Фараз бәяләмәләре ниге­зенә салынган иң мөһим тыш­кы һәм эчке факторларга тукталып үтәм.

Фараз тышкы, шулай ук эч­ке базарларда хөкем сөргән чиктән тыш катлаулы макроикътисадый вәзгыятьтә, икътисад динамикасы акрынаю шартларында эшләнде. 
Халыкара валюта фонды бәяләмәсенә караганда, 2013 елда дөньякүләм үсеш темплары чама белән 2,9 процент тәшкил итә; республиканың төп сәүдә партнерлары булып торган Еврозона илләрендә сизелерлек уңай үзгәрешләр кү­зәтелми.

Республикада җитеште­ре­лә торган сәнәгать продукция­сенең яртысының экспортка җибәрелүе республика про­дук­циясенең аерым төрләре буенча экспортка җибәрү күләмнә­ре кимү тенденциясе­нең безгә куркыныч белән янау ихтималын аңлата.

Эчке факторлар арасыннан хезмәт җитештерүчәнлегенең түбән булуын, кулланучылар ихтыяҗы динамикасының ак­ры­наюын, чималга, электр энер­­гиясенә, табигый монопо­лияләр хезмәтләре күрсәтүгә бәяләрнең артуы сәбәпле, производство чыгымнарының үсү­ен билгеләп үтәргә кирәк. Болар тышкы факторлар белән бергә агымдагы икътисадый вәзгы­ятькә тискәре йогынты ясый.

Тулаем алганда илдә дә шундый ук хәл күзәтелә. Россия Икътисадый үсеш министрлыгы фаразны инде өч тапкыр яңадан карап, 2013 елга илнең эчке тулаем продукты күләме үсеше темпларын 1,8 процентка калдырды. 
Агымдагы елда Татарстан Республикасында төбәкнең тулаем продукты күләменең үсеш темплары 2,4 процентка кадәр кимеде. Сәнәгатьтә, сәү­дәдә, төзелештә, узган елдагы белән чагыштырганда, түбән динамика күзәтелә. Аномаль корылык авыл хуҗалыгында җитештерү күләмнәренә тис­кәре йогынты ясады. Безнең бәяләмәләргә караганда, әлеге тенденцияләр агымдагы елның 4 кварталын­да да сакланачак.

Еел йомгак­лары буенча төбәкнең тулаем продукты күләменең 1 триллион 520 миллиард сум тәшкил итүен (үсеш темпы – якынча 2,3 процент) көтәбез. 
Агымдагы шартлар икътисадый үсешкә этәргеч бирү өчен шартлар тудыру буенча өстәмә чаралар эшләүне таләп итә. Бу максаттан чыгып, министрлык­лар һәм ведомстволар белән берлектә, республика Социаль-икътисадый үсеш программасына кертү өчен кайбер яңа чаралар әзерләнде. Хәзерге вакытта тиешле закон проекты буенча килештерү процедурасы тө­гәлләнеп килә, шуннан соң ул билгеләнгән тәртиптә республика Дәүләт Советына кертеләчәк. 
Социаль-икътисадый үсеш­нең төп күрсәткечләре кимү урта сроклы фаразларда чагылыш тапмый кала алмый.

Агымдагы елда фаразны формалаштыру “Татарстан Рес­публикасының социаль-икъ­тисадый үсеше” мәгълүмати-анализ системасында фаразлау модулендә хәл ителде. Әлеге системаны гамәлгә кертү эше­безнең нәтиҗәсен һәм фаразлар сыйфатын яхшыртуга юнәлде­релгән. 
Фараз күрсәткечләрен эш­ләүдә югарыда телгә алып үткән тенденцияләр һәм Россия икътисадын үстерүнең сценарий шартлары (алар ни­гезендә 2014 елда Россиядә тулаем эчке продукт күләменең үсеше, дөнья икътисадын салмак торгызу фонында, 3 процент дә­рәҗәсендә фаразлана) исәп­кә алынды.
Урта сроклы перспективада килеп туган вәзгыятьтән, рес­публикабызның төп тармак­ларының, предприя­тиеләре һәм муниципалитетларының үсеш планнарыннан, илне үстерүнең сценарий шартларыннан чыгып, төбәкнең тулаем продукты кү­ләме үсеш темп­ларын 2014 елда 4,2 процент дәрәҗәсендә фаразлыйбыз.

Төбәкнең тулаем продукты күләменә төп өлешне муниципаль берәмлекләр буенча, элек­кечә үк, Казан, Чаллы, Әлмәт һәм Түбән Кама районнары кер­тә.
Урта сроклы чорда төбәк­нең тулаем продукты күләме­нең үсеш динамикасын бил­геләргә тиешле икътисадның төп сек­торларының үсеш фаразларына аерым тукталып үтәсем килә.

Иң элек бу – сәнәгать. Аның өлешенә төбәкнең тулаем продукты күләменең 42 проценттан артыграгы туры килә.
Агымдагы елның соңгы айларында сәнәгатьтә берни­ка­дәр җанлану күзәтелә. 2014 елда, агымдагы тенденцияләрдән һәм зур предприятиелә­­­ребез­нең үсеш планнарыннан чы­гып, сәнәгатьтә җитештерү индексы 104,6 процент күлә­мендә фаразлана.

Сәнәгатьтә төп өлешне, гадәттәгечә, нефть химиясе һәм машина төзелеше предприя­тиеләре тәэмин итәчәк.
Республикабыз предприя­тиеләре тарафыннан зур инвес­тицион проектлар кысаларында булдырылган объектларны сә­нәгатькә файдалануга тапшырудан чыгып, нефть химиясе продукциясен, җиңел автомо­бильләрне, шулай ук кайбер яңа продукция төрләрен җи­тештерү күләмнәрен арттыру фаразлана. 
Төбәкнең тулаем продукты күләмен үстерүгә җитди өлеш кертә торган икътисадның икенче бер секторы – сәүдә. Урта сроклы перспективада вак­лап сатудагы товар әйлә­неше динамикасы 5 проценттан күбрәк дә­рәҗәдә фаразлана.

Республика Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгы мәгълүматларына караганда, авыл хуҗалыгында, 2013 елдагы түбән базадан чыгып, 2014 елда продукция күләме 155 миллиард сум дәрәҗәсендә (үсеш темпы – 105 процент) фаразлана.

Бүген, авыл хуҗалыгы пред­приятиеләренең бик зур кредитларга чумып эшләвен­нән чыгып, җитештерүнең нә­ти­­җә­сен яхшырту (хәзерге вакытта ул шактый түбән дәрә­җәдә) беренче чираттагы бурычка әй­ләнә. Агымдагы чик­ләүләр шартларында авыл ху­җа­лы­гындагы чыгымнары­ның максималь дә­рәҗәдә җитеште­рү­­­чәнлекне тәэмин итүе зарури. 
2014 елда төзелеш комплексында үсеш темплары 5 процент дәрәҗәсендә фаразлана.

Торак өлкәсендә ел саен 2 миллион 400 мең кв м чамасы торак мәйданын, шул исәптән социаль ипотека буенча якынча 400 мең кв м торак мәйда­нын файдалануга тапшыру күздә тотыла. 
Моннан тыш аренда торагы базарын үстерү торак проблемасын хәл итүнең перспективалы ысулларыннан берсе булып тора. Сезгә мәгълүм булганча, Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Нургали улы Миңнеханов тиешле Указны имзалады (Указ агымдагы ел­ның 1 октябреннән гамәлгә керде).
Аренда торагы базарын үстерү программасы нигезендә 2016 елга 420 мең кв м га кадәр аренда торагы мәйданын файдалануга тапшыру күздә тотыла.
Хәзерге вакытта, республика Президенты Указы ниге­зен­дә, аренда торагын төзү, бирү һәм аннан файдалану мәсьә­ләләре буенча хокукый актлар эшләү һәм кабул итүне төгәл­ләргә кирәк.

Хөрмәтле депутатлар!

Агымдагы шартларда, кризиска кадәрге икътисадый үсеш факторлары асылда юкка чыккан бер мәлдә, инвестицияләр җәлеп итү һәм ресурслардан ничек тә нәтиҗәлерәк файдалану иң мөһим бурычлар булып тора. 
Агымдагы елның беренче яртыеллыгында төп капиталга инвестицияләр күләме 175 мил­лиард сумнан артып китте, узган елның шушы ук чорындагы дәрәҗәдән шактый ук югары бу. 
Эшчәнлек төрләре ягыннан инвестицияләрнең иң зур кү­ләме – өчтән бер өлеше диярлек эшкәртү производствосына, 20 проценты чамасы кү­чемсез милек белән операция­ләргә, 13 процентка якыны файдалы казылмалар чыгаруга туры килә. 
Инвестицияләрне финанс­лау чыганаклары структурасында заем средстволары өле­ше арту күзәтелә.

Республика Милли банкы мәгълүматларына караганда, ел башыннан икътисадка кредитлар күләме 7 процентка арткан. 
Агымдагы икътсадый шартларда кредит ресурслары җә­леп итү билгеле бер дәрәҗәдә предприятие бюджетларына җитди бурыч йөгенә әйләнергә мөм­кин.
Халыкара капитал базарларында кредит ресурслары бәясе артуга бәйле агымдагы куркынычлардан чыгып фикер йөрткәндә, бу алга таба про­дукциянең үзкыйммәтен арт­тыруга һәм инвестицияләрне финанслауның төп чыганагы – табышның кимүенә китерергә мөмкин. 
Агымдагы елда табыш кү­ләме узган елдагы дәрәҗәгә карата 97,7 процент тәшкил итә.

Шул ук вакытта республика предприятиеләренең 22 проценты чамасы зыянга эшли, аларның зыян күләме узган елның 8 аендагы белән чагыштырганда 1,3 тапкыр артты. Зыянга эшләүче предприя­тие­ләр җитәкчеләре һәм милек­челәре игътибарын тагын бер кат үзлә­ренең эш нәтиҗәсен ­яхшырту чаралары комплексын тормышка ашыру зарурилыгына юнәл­тәсем килә.

Татарстан Республикасында табыш кимүгә яки зыян күлә­ме үсүгә юл куйган пред­прия­тиеләр белән тармак министрлыкларында баланс комис­сия­ләре дәрәҗәсендә, шулай ук ведомствоара эш төркемнәре дәрәҗә­сендә сис­темалы эш алып барыла. Моннан тыш бү­генгә Татарстан Рес­пуб­ликасы буенча Салым хезмәте идарәсе тарафыннан үткәрелгән салым тикшерү­ләре нәтиҗәләре буенча зыян күлә­ме якынча 2 миллиард сумга кимегән; анализга корылган эш нәтиҗәләре буенча пред­приятиеләр йөкләмәләре анык­ланып, зыян күләме чама белән 3,6 миллиард сумга киметелгән. 
2013 ел йомгаклары буенча табышны тулаем алганда 222 миллиард сум күләмендә фаразлыйбыз, 2014 елда – 236 миллиард сум.

Үзфинанслау чыганак­ла­рының чикләнгәнлеге шартларында турыдан-туры инвести­ция­­­­ләрнең, шул исәптән чит илләр инвестицияләренең роле арта, чөнки алар белән бергә югары квалификацияле белгеч­ләр җәлеп ителә, эш активлыгы арта, алдынгы инновацияләр һәм технологияләр нигезендә көндәшлеккә сәләтле производстволар булдырыла.

Бүгенгә “Алабуга” махсус икътисадый зонасы чит илләр инвестицияләрен җәлеп итү­нең төп үзәге булып кала. Хәзер биредә 39 резидент (игълан ителгән инвестицияләр күләме 100 миллиард сумнан артыграк) теркәлгән.
2016 елга махсус икътисадый зонага, 200 миллиард сумга кадәр күләмдәге инвестиция белән, 70тән артыграк ком­пания-резидентны җәлеп итү планлаштырыла.

Фаразланыла торган чорда, “Алабуга” махсус-икътисадый зонасын үстерү һәм киң колачлы инфраструктура проектларын тормышка ашыру белән бер­рәттән, инвестицияләрнең төп күләме зур пред­прия­тиелә­ре­безнең капитал салулары белән тәэмин ителергә тиеш.

Инвестицион климатны яхшырту эше кысаларында инвес­торларга дәүләт ярдәме чара­ларының нәтиҗәлелеге аерым игътибар үзәгенә алынырга тиеш.
Сезгә мәгълүм булганча, 2014 елның 1 гыйнварыннан “Контракт системасы турында” яңа Федераль закон гамәлгә керәчәк. Сатып алуларны мәҗ­бүри рәвештә җәмәгатьче­лек­нең фикер алышуына чыгару, планлаштыру һәм аларга мониторинг ясау контракт системасы турында яңа законның төп нигезе булып тора.

Татарстан Республикасы аның аерым механизмнарын сынап карау буенча пилот төбәк итеп билгеләнде. Хәзерге вакытта 44 нче Федераль закон нормалары нигезендә респуб­ликада гамәлдәге дәүләт заказы системасына җайлашу, шулай ук тиешле кадрлар әзерләү һәм өйрәтү төп бурычлар булып тора.

Кече һәм уртача бизнес әле­дән-әле үзгәреп торган мо­хит­­кә тизрәк җайлаша һәм халыкның шактый ук зур өле­шен эш белән тәэмин итә, бу агымдагы вәз­гыять өчен – бигрәк тә актуаль мәсьәлә.
Бүген республикада җитеш­терелә торган төбәкнең тулаем продукты күләменең 24 проценты әлеге секторга туры килә.

Шул ук вакытта республикада кече һәм уртача бизнес әйләнешенең төп өлеше – 50 проценттан артыграгы сәүдә өлкәсенә туры килә. Бу секторда сәнәгать өлеше 16 проценттан артмый, шул ук вакытта нык үсешле илләрдә әлеге күрсәт­кеч 25 процентка җитә.
Шуның белән бергә, урта сроклы перспективада тотрык­лы икътисадый үсеш башлыча реаль секторда кече һәм уртача эшмәкәрлекне үстерү дәрә­җәсе­нә бәйле.

Бу җәһәттән агымдагы елда эшмәкәрлекне үстерүгә этәргеч бирү чаралары беренче чиратта “производство бизнесы”на юнәлдерелгән. Аерым алганда, кайбер финанс ярдәме программалары (“Лизинг-грант”, “Ин­новацияләр һәм технологик модернизация”, технологик тоташтыруга чыгымнарны ком­пенсацияләү, кластер грант­ла­ры) тормышка ашырылып килә. 
Тагын бер мөһим юнәлеш – эшмәкәрлеккә ярдәм итү инфраструктурасын булдыру һәм үстерү. Республикада технопарклар структуралары уңыш­лы эшләп килә.

Хәзерге вакытта Татарстан Республикасы Президенты Р.Миң­неханов кушканны үтәү кысаларында республика­быз­ның муниципаль берәмлеклә­рендә сәнәгать паркларын булдыру концепциясе тормышка ашырыла. Оештырылып килә торган сәнәгать мәйданчык­лары арасыннан Теләче, Саба, Зәй, Алабуга районнарын һәм уңай үсеш темпларын күрсә­тү­че башка кайбер районнарны билгеләп үтәргә була.

2014 елда технопарклар структуралары резидентла­ры­ның җитештерү күләме ак­чага салып исәпләгәндә 84 миллиард сумнан артыграк дәрә­җәдә фаразлана.

Тулаем алганда югарыда атап үтелгән юнәлешләрне тормышка ашыру “производство” бизнесының кече һәм уртача эшмәкәрлекне үстерүгә кертә торган өлешен арттыруга ярдәм итәргә тиеш. 
Хөрмәтле депутатлар!

Экспортка чыгарыла торган чимал булмаган товарларның күләмен арттыру икътисадый үсешнең иң мөһим факторы булып тора. 2016 елга әлеге күрсәткеч, республиканың Со­циаль-икътисадый үсеш программасы нигезендә, сәнәгать­тә җитештерү күләменең агымдагы 26 процентыннан 30 процентка кадәр җитәргә тиеш.

Республиканың чимал булмаган экспорт нигезен үсеш мөмкинлекләренә ия булган нефть химиясе һәм машина төзелеше өлкәләре продукциясе тәшкил итә. Моның өчен Бөтендөнья Сәүдә Оешмасына керүнең барлык өстенлекләре һәм мөмкинлекләреннән – экспортерларыбыз өчен сәүдә киртәләренең кимүеннән, шулай ук эчке базарны саклау буенча мөмкинлекләребездән файдаланырга кирәк.

1 сентябрьдән кайбер товарларга импорт пошлиналары тагын да кимеде. Алар арасында республикада җитеш­те­релә торган товарлар да бар. 
Безнең товар җитештерү­челәребезгә Бөтендөнья Сәүдә Оешмасы шартларында эш­ләргә өйрәнергә һәм үз мән­фәгатьләрен яклауның рөхсәт ителгән чараларыннан файдалана белергә кирәк.  
Бөтендөнья Сәүдә Оешмасы шартларында көндәшлеккә сәләтне арттыруның төп факторы булып яңа технологияләр кертү һәм хезмәт җитеште­рү­чәнлеген арттыру торырга тиеш. Әлеге бурыч федераль дәрәҗәдә дә өстенлекле бурыч сыйфатында билгеләнгән.

Бүген республикада, тулаем алганда илдәге кебек үк, хезмәт җитештерүчәнлеге динамикасы хезмәт хакы үсүдән 2 тапкыр артта калып килә. Әмма агымдагы шартларда күп кенә пред­прия­тиеләр хезмәткә түләү чыгымнарын арттыруга төптәнрәк уйлап якын килә башлады. 
Урта сроклы чорда җитеш­терү секторында реаль хезмәт хакы үсү темпларын хезмәт җитештерүчәнлеге үсү темпларына ныграк бәйләү фаразлана. Төбәкнең тулаем продуктында Хезмәт хакы фонды өлеше якынча агымдагы ел дәрәҗәсендә кала – 28 процент чамасы.

Бюджет өлкәсендә хезмәт хаклары үсүгә Россия Федерациясе Президентының май аендагы указларын тормышка ашыру ярдәм итәчәк. Министрлар Кабинеты бюджет өлкәсендә эшләү­челәрнең барлык категорияләре өчен хезмәт хакын билгеләгән дәрәҗәгә кадәр этаплап арттыруны күздә тоткан боерык кабул итте. Тармак министрлыклары тиешле “юл карталары”н тормышка ашыра. 
Халыкның реаль керемнәре үсү темпы 5-6 процент дә­рәҗәсендә фаразлана. 
Хөрмәтле депутатлар!

Республиканың урта сроклы перспективага исәпләнгән соци­аль-икътисадый үсеш фаразы­ның төп параметрлары әнә шундый. 
Без фаразның асылда тышкы факторлар белән бәйле кайбер куркынычлар (бюджетны үтәү буенча) белән төзелүен аңлый­быз. Шуның белән бергә, фараздагы параметрларга ирешү өчен җитештерүнең нәтиҗәсен, җи­теш­­­­терелә торган продукциянең көндәшлеккә сәләтен арттыру һәм аны яңа базарларга чыгару буенча барлык хакимият органнарына һәм бизнеска җитди төстә уртак эшләргә кирәклеген әйтергә тиешбез. 
(Чыгыш берникадәр кыскартып тәкъдим ителде)